Różnica między Acedrex i Ajedrez ilustruje fonetyczną ewolucję języka hiszpańskiego, który starał się zaadaptować oryginalną arabską nazwę gry:
Acedrex (13 wiek): Jest to pierwotna pisownia użyta w traktacie króla Alfonsa X z 1283 roku, Libro del Acedrex. W tym czasie “c” (przed “e”) i “x” były używane do fonetycznego uchwycenia dźwięku “sh” odziedziczonego po arabskim. Shatranj.
Ajedrez (XV wiek): Wraz z ewolucją języka, dźwięk “sh” zmienił się w nowoczesne, gardłowe “j” (the jota). Do czasu, gdy Luis Ramírez de Lucena opublikował swoje przełomowe dzieło w 1497 roku, pisownia zmieniła się w kierunku nowoczesnej formy.
Podczas gdy zmieniała się nazwa fonetyczna, zasady przechodziły rewolucyjną ekspansję mocy, która całkowicie zmieniła tempo gry. Przemianę tę najlepiej definiują dwa systemy opisane w dziele Luceny z 1497 roku:
El Viejo (Stara droga): Reprezentuje to tradycyjne średniowieczne zasady Acedrex, w których gra była powolną, pozycyjną walką. W tym systemie bierka, którą obecnie nazywamy Damą, była Alferzą (doradcą króla), który był ograniczony do poruszania się tylko o jedno pole po przekątnej. Jednocześnie tradycyjny Alfil był ograniczony do przeskoczenia dokładnie dwóch pól po przekątnej, przeskakując nad innymi figurami.
De la Dama (The Modern Way): Ten “nowy” styl gry przekształcił szachy w “szybkie, taktyczne i wybuchowe” spotkanie. Zgodnie z tymi zasadami, Alferza została zastąpiona przez “Damę”, która zyskała nieograniczony zasięg we wszystkich kierunkach. Nowoczesny Alfil również ewoluował w nieograniczony ukośny suwak, przyjmując potężny ruch zarezerwowany niegdyś dla eksperymentalnych pionów, takich jak Krokodyl.
Przejście ruchu “nieograniczonej przekątnej” do nazwy “Alfil” w literaturze hiszpańskiej oznacza kluczowe przejście od średniowiecznego “Shatranj” do współczesnych szachów. Podczas gdy “Libro de los Juegos” króla Alfonsa X (1283) po raz pierwszy wprowadziło nieograniczony ruch po przekątnej poprzez konkretną figurę zwaną Krokodylem (Cocodrilo), nazwa “Alfil” nie została ponownie zastosowana do tego ruchu w standardowej grze 8×8 aż do końca XV wieku.
W “Libro de los Juegos" Alfonsa X.“, Standardowy Alfil był nadal tradycyjnym średniowiecznym pionem, który przeskakiwał dokładnie dwa pola po przekątnej. Jednak Alfonso dołączył rozszerzony wariant 12×12 o nazwie “Grande Acedrex".“ (Great Chess), który zawierał nową partię o nazwie “Krokodyl” (Cocodrilo).
Ruch: Krokodyl poruszał się dokładnie tak, jak współczesna figurka - przesuwając się na dowolną odległość po niezakłóconych przekątnych.
Inspiracja: Historycy łączą tę nazwę ze słynnym prezentem dyplomatycznym: żywym krokodylem wysłanym przez sułtana Egiptu do Alfonsa X w 1260 roku, jako część propozycji małżeństwa dla córki króla. Naturalnej wielkości drewniany model tego krokodyla, znany jako “Lagarto“, do dziś wisi w katedrze w Sewilli.
Nazwa “Alfil” została oficjalnie użyta dla nieograniczonego ruchu po przekątnej w standardowej grze 8×8 po “reformie walenckiej” około 1475 roku.
Scachs d'amor (ok. 1475): Ten walencki poemat jest pierwszym dziełem literackim opisującym współczesne zasady gry w szachy. Wyraźnie nadaje tej figurze “bardziej dynamiczną rolę”, przesuwając tyle pól, ile może po przekątnej. W wierszu figury te są już określane jako “Alfil” (w języku walenckim/katalońskim), co ilustruje, że nazwa została przeniesiona ze starego “skoczka” na nowy “suwak” w tym okresie.
Libre dels jochs partits dels schacs (1495): Napisana przez Francesca Vicenta, ta zaginiona książka jest uważana za pierwszy traktat o nowoczesnych szachach. Uważa się, że ujednoliciła ona nazwę “Alfil” dla nowego ruchu na Półwyspie Iberyjskim.
Jeśli chodzi konkretnie o literaturę kastylijską (hiszpańską), a nie walencjańską, pierwsze ostateczne użycie “Alfil” w nowoczesnym ruchu znajduje się w:
Repetición de Amores y Arte de Ajedrez (1497): Napisana przez Luisa Ramíreza de Lucenę, jest to najstarsza zachowana drukowana książka o współczesnych szachach w języku kastylijskim.
Lucena odnosi się do utworu jako Alfil (lub Arfil) i rozróżnia między “nowymi” zasadami (de la dama) i “starymi” zasadami (el viejo). Potwierdza, że “nowy Alfil” biegnie teraz po przekątnej, skutecznie absorbując ruch pierwotnie przypisany do “Krokodyla” Alfonso.
Chociaż oba terminy są dziś używane, wybór między “dama” i “reina” w hiszpańskiej literaturze szachowej oznacza przejście od średniowiecznej gry do współczesnych szachów i odzwierciedla długotrwałe wysiłki mające na celu uniknięcie nieporozumień językowych.
W ogólnym sensie literackim, termin “reina” (królowa) pojawił się w poezji szachowej związanej z Hiszpanią na długo przed tym, jak stał się standardową nazwą figury na planszy.
11 wiek (Shegal): Hiszpański rabin “Abraham ibn Ezra” napisał wiersz pod koniec XI wieku, w którym wspomniał o utworze jako “Shegal” (hebrajskie określenie królowej).
Średniowieczny romans: Pod wpływem traktatów moralnych Jacobusa de Cessolis, utwór był często określany jako ’regina” po łacinie i “reina“ we wczesnych językach romańskich, mimo że nadal poruszał się słabym, jednokwadratowym ruchem po przekątnej “Alferza“.
Kiedy zasady zmieniły się pod koniec XV wieku, tworząc potężny “nieograniczony” utwór, który znamy dzisiaj, preferowanym terminem w hiszpańskich traktatach była w rzeczywistości “Dama”, a nie Reina.
Libre dels jochs partits dels schacs (1495): Napisana przez Francesca Vicenta w Walencji, jest uważana za pierwszą drukowaną książkę o nowoczesnych szachach. Skupiał się on na “Dama“ (Lady) i przypisuje mu się standaryzację “nowych” zasad ruchu.
Repetición de Amores y Arte de Ajedrez (1497): Luis Ramírez de Lucena wyraźnie użył terminu “Dama“ na określenie współczesnej gry (de la dama). Rzadko używał “Reina”, ponieważ gra była często nazywana “Szachami Damy” (często kojarzonymi z królową Izabelą I Kastylijską).
Zmiana na “Reina” w głównym nurcie hiszpańskiej literatury szachowej zaczęła pojawiać się częściej w XVI wieku, gdy gra wyszła poza początkowy okres “reformy”.
Ruy López de Segura (1561): W swoim fundamentalnym dziele “Libro de la Invención Liberal y Arte del Juego del Axedrez” Ruy López użył obu terminów, choć “Dama“ pozostał technicznie dominujący w opisach strategicznych.
Konflikt “R”: Głównym powodem, dla którego “Reina” nigdy w pełni nie zastąpiła “Dama” w technicznej literaturze szachowej, jest notacja szachowa. W notacji hiszpańskiej, “Rey” (Król) używa litery “R“. Aby uniknąć nieporozumień, królowej przypisuje się literę “D“ dla “Dama”.
