Көшелер геометриясы: Йеникапының ежелгі мұрасы
Мыңдаған жылдарға созылған тамырлары бар “Nine Men's Morris” — Жерорта теңізі, Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстың біртұтас мәдени ортасы арқылы сүзіліп өткен ең көне стратегиялық ойындардың бірі. Константинополдегі Йеникапы қазбалары кезінде табылған бұл византиялық дәуірдегі мәрмәр сынығы ойынның ежелгі порттардағы жанды әлеуметтік өмірдің ажырамас бөлігі болғанын дәлелдейді. Діни бейнелерден ада, толықтай зайымды, абстрактілі және геометриялық пішіні оны ғасырлар бойы әртүрлі дін өкілдері ортақ ережелер арқылы кездесетін әмбебап алаңға айналдырды. Бұл порт жұмысшысы немесе теңізші тасқа ойып қалдырған «әлеуметтік қолтаңба» – интеллект пен стратегия тек кітаптарда ғана емес, күнделікті өмірдің өзінде өмір сүргенінің айқын дәлелі.
Интеллектуалдық ойынның бірінші теориясы: Әл-Адли әл-Румидің мұрасы
9-шы ғасырда әл-Адли әл-Руми есімді шахмат шебері жазған “Китаб әл-Шахранж” — ойынның стратегиялық тереңдігін жүйелеген тарихтағы алғашқы ірі еңбек. «Әл-Руми» эпитеті Жерорта теңізі, Солтүстік Африка мен Орта Шығыс аймақтары арқылы шахматтың көпқабатты саяхатын бейнелеп, оның Византия әлемімен тарихи байланыстарын айқындайды. Осы іргелі еңбекте Әл-Адли ашылу комбинацияларын (табиялар) және аяқтау кезеңінің есептерін (мансубалар) жіктеп қана қоймай, осы кең аймақтың ұжымдық ақыл-ойы арқылы қазіргі заманғы шахмат теориясының негізін қалады. Діндік бейнелерден ада, зайырлы әрі абстрактілі фигуралармен ойнатылатын бұл ежелгі ойын Әл-Адлидің жазбалары арқасында математикалық тереңдікке ие болып, қазіргі стратегиялық мәдениеттің алғашқы өкіліне айналды.
