रस्त्यांची भूमिती: येनिकापीचा प्राचीन वारसा
हजारो वर्षांपूर्वीपासून पाय रोवलेली नाइन मेन्स मॉरिस ही भूमध्यसागर, उत्तर आफ्रिका आणि मध्यपूर्वेच्या एकत्रित सांस्कृतिक क्षेत्रातून आलेली सर्वात प्राचीन रणनीती खेळांपैकी एक आहे. इस्तंबूलमधील येनिकापी येथील उत्खननात सापडलेला हा बायझंटायन काळातील गोटेचा तुकडा सिद्ध करतो की हा खेळ प्राचीन बंदरांमधील जीवंत सामाजिक जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. त्याची पूर्णपणे धर्मनिरपेक्ष, अमूर्त आणि ज्यामितीय रूपरेषा, धार्मिक प्रतीकांपासून मुक्त, यामुळे हा एक सार्वत्रिक व्यासपीठ बनला जिथे विविध श्रद्धांच्या लोकांनी शतके सामायिक नियमांनुसार एकत्र येऊन खेळला. हा “सामाजिक ठसा,” जो बंदरकामगार किंवा नाविकाने दगडावर कोरला, हे ठोस पुरावा आहे की बुद्धिमत्ता आणि रणनीती फक्त पुस्तकांमध्ये नव्हे, तर दैनंदिन जीवनाच्या मध्यभागीही विराजमान होत्या.
बौद्धिक खेळाची पहिली सिद्धांत: अल-अदली अर-रूमी यांचा वारसा
नवव्या शतकात अल-अदली अर-रूमी या नामधेय शतरंजगुरूंनी रचलेले किताब अल-शतरंज हे खेळाच्या रणनीतिक खोलीचे व्यवस्थितीकरण करणारे इतिहासातील पहिले महत्त्वपूर्ण कार्य आहे. अर-रूमी हे उपनाम भूमध्यसागरी, उत्तर आफ्रिकेतील आणि मध्यपूर्वेतील पाणलोट प्रदेशात शतरंजाच्या बहुस्तरीय प्रवासाचे प्रतीक असून, त्याद्वारे बायझेंटायन जगाशी असलेल्या ऐतिहासिक संबंधांना अधोरेखित केले जाते. या महत्त्वपूर्ण ग्रंथात अल-अदलीने फक्त प्रारंभिक मांडण्या (तबिया) आणि अंतिम टप्प्यातील समस्या (मन्सूबा) यांचे वर्गीकरण केले नाही, तर या विशाल प्रदेशाच्या सामूहिक बुद्धिमत्तेच्या माध्यमातून आधुनिक शतरंज सिद्धांताची पायाभरणीही केली. धार्मिक प्रतीकांपासून मुक्त, धर्मनिरपेक्ष आणि अमूर्त मुर्त्यांसह खेळल्या जाणाऱ्या या प्राचीन खेळाला अल-अदलीच्या लेखनामुळे गणितीय सखोलता प्राप्त झाली आणि तो आधुनिक रणनीतिक संस्कृतीचा अग्रदूत ठरला.
