Acedrex bilen Ajedrez arasyndaky tapawut, oýun üçin asyl arap adyny uýgunlaşdyrmaga synanyşýan Ispaniýa diliniň fonetik ösüşini görkezýär:
Acedrex (13-nji asyr): Bu, Patyşa Alfonso X-iň 1283-nji ýyldaky risalesinde ulanylýan esasy ýazylma görnüşidir., Satranç Kitaby. Şu wagtda “c” (e-den öň) we “x” arabçadan miras galan “ş” sesini fonetik taýdan ýazmak üçin ulanylýardy Satranç.
Ajedrez (15-nji asyr): Dil ösüp barýança, şol “sh” sesi häzirki, gurgudy “j” sesine öwrüldi (the jotaLuis Ramírez de Lucena 1497-nji ýylda öz taryhy ähmiýete eýe eserini çap edende, ýazgy häzirki görnüşine öwrülipdi.
Fonetik at üýtgeýän mahaly, düzgünler oýun tizligini düýbünden üýtgedýän inqilapçy güýçlenişden geçýärdi. Bu geçiş Lucenaň 1497-nji ýyldaky eserinde beýan edilen iki ulgam bilen iň gowy kesgitlenýär:
El Viejo (Köne ýol): Bu Acedrex oýunynyň däp bolan orta asyr düzgünlerini aňladýar; şol döwürde oýun haýal, pozisiýa göreşi bolupdy. Bu ulgamynda häzir biz Dama diýýän fiýgura Alferza (patyşanyň geňeşçisi) diýlip atlandyrylýardy we diňe diagonal ugrda bir künjek hereket edip bilýärdi. Şol bir wagtyň özünde däp bolan Alfil bolsa diagonal ugrda takyk iki künjekden sekip, beýleki fiýguralaryň üstünden geçip bilýärdi.
De la Dama (Häzirki zaman usuly): Bu “täze” oýun stili şahmaty “çalt, taktiki we partlaýjy” duşuşyga öwürdi. Bu düzgünler boýunça Alferza “Dama” bilen çalşyldy, ol bolsa ähli ugurlarda çäksiz aralyga eýe boldy. Häzirki zaman Alfil hem çäksiz diagonal süýşüji görnüşine öwrüldi we öň Crocodile ýaly eksperimental bölekler üçin niýetlenen güýçli hereketi özüne goşdy.
Ispaniýa edebiýatynda “çäksiz diagonal” hereketiniň “Alfil” adyna geçmegi orta asyr “Shatranj”dan häzirki zaman şahmatyna geçilişde möhüm öwrülişlik bolup durýar. Patyşa Alfonso X-iň “Libro de los Juegos (1283)” eseri bu çäksiz diagonal hereketi Crocodile diýlip atlandyrylýan ýörite bir fiýug bilen ilkinji gezek tanyşdyrdy.Krokodil), “Alfil” ady standart 8×8 oýunda bu hereket üçin 15-nji asyryň ahyryna çenli gaýtadan ulanylmandy.
Alfonso X-iň “Oýunlar kitaby"nda“, standart Alfil henizem orta asyrlaryň däp bolan diagonal ugurda takyk iki kwadrat sekýän piýadasy bolup galýardy. Emma Alfonso “Grande Acedrex" diýlip atlandyrylýan giňeldilen 12×12 warianty goşdy.“ (Uly Şahmat), onda “Krokodil” diýlip atlandyrylýan täze bir fiýgura bardy (Krokodil).
Herekät: Krokodil doly häzirki zaman bölegi ýaly hereket etdi — päsgelçiliksiz diagonal boýunça islendik aralygy süýşüp geçdi.
Iňspirasiýa: Taryhçylar bu ady meşhur diplomatik sowgat bilen baglanyşdyrýarlar: 1260-njy ýylda Müsür sultanyndan Patyşanyň gyzy üçin nikah teklibiniň bir bölegi hökmünde Alfonso X-e iberilen diri timsah. Bu timsahyň hakyky ululykdaky agaçdan ýasalýan modeli, “Lagarto" diýlip atlandyrylýar.“, häzir hem Seviliýa katedralynda asylýar.
“Alfil” ady 1475 töwereginde “Valensiýa Reformasy”ndan soň standart 8×8 oýunda çäksiz diagonal hereket üçin resmi taýdan ulanyldy.
Scachs d'amor (t. 1475): Bu Walensiýa goşgy häzirki şahmat düzgünlerini beýan edýän ilkinji edebi eseridir. Ol bu fiňe açyk-aýdyň “daha dinamik rol” berýär, diagonal ugrda mümkin boldugyça köp kwadrat hereket etmäge mümkinçilik berýär. Goşgyda bu fiňeler eýýäm “Alfil” (walensiýa/katalan dilinde) diýlip atlandyrylýar, bu döwürde ady köne “sekiji”den täze “sürgüji”e geçirilenini görkezýär.
Satranç oýunlarynyň we partýalarynyň kitaby (1495): Francesc Vicent tarapyndan ýazylan bu ýitip giden kitap häzirki zaman şahmaty baradaky ilkinji risala hasaplanýar. Onuň Iber ýarymadasy boýunça täze hereket üçin “Alfil” adyny standartlaşdyrandygy çaklanylýar.
Eger Valencian däl-de Kastiliýa (ispan) edebiýatyny gözleýän bolsaňyz, häzirki hereket üçin “Alfil” söziniň ilkinji kesgitli ulanylyşy şu ýerde:
Söýgileri we şahmat sungatyny gaýtalamak (1497): Luis Ramírez de Lucena tarapyndan ýazylan bu kitap, kastiliý dilinde häzirki zaman şahmaty barada iň gadymy saklanan çap edilen eseridir.
Lucena bu parçany Alfil (ýa-da Arfil) diýip atlandyrýar we “täze” düzgünleri (de la dama) bilen “köne” düzgünleri (el viejo) arasynda tapawut goýýar. Ol “täze Alfil”iň indi diagonal boýunça hereket edýändigini tassyklap, bu hereketiň aslynda Alfonso-nyň “Krokodil”ine berlen hereketi öz içine alýandygyny görkezýär.
Her iki termin hem häzirki wagtda ulanylýan bolsa-da, ispan şahmat edebiýatynda “dama” bilen “reina” arasyndaky saýlaw orta asyr oýunyndan häzirki zaman şahmata geçişi alamatlandyrýar we dilde bulaşyklygy öňüni almak ugrunda uzak wagtlyk tagallalary görkezýär.
Umumy edebi manyda “reina” (patyşa) termini ispan dilli şahmat poeziýasynda, taxtadaky fiigura üçin standart ad bolmazdan ozal peýda bolupdyr.
11-nji asyr (Şegal): Ispaniýaly rabi“Ibrahim ibn Ezra” 11-nji asyryň ahyrynda şol parçany “ diýip agzýan bir goşgy ýazdy.“Şeğal” (patyşa aýaly üçin ibranî termini).
Orta asyr romantikasy: Jacobus de Cessolisyň ahlak risalalarynyň täsiri astynda, eser köplenç ’patyşa” latyn dilinde we “patyşa aýal“ Ilkinji roman dillerinde, ol henizem gowşak, bir kwadratlyk diagonal hereket bilen hereket edýärdi“Alferza“.
15-nji asyryň ahyrynda güýçli “çäksiz” parçany döretmek üçin düzgünler üýtgäninde, ispan traktatlarynda hakykyda Reina däl-de “Dama” termini ulanylýardy.
Satranç oýunlarynyň we partýalarynyň kitaby (1495): Walensiýada Francesc Vicent tarapyndan ýazylan bu eser häzirki zaman şahmaty baradaky ilkinji çap edilen kitap hasaplanýar. Ol “Dama"na ünsi jemledi.“ (Hanym) we “täze” hereket düzgünlerini standartlaşdyrmak bilen ykrar edilýär.
Söýgileri we şahmat sungatyny gaýtalamak (1497): Luis Ramírez de Lucena häzirki oýny (de la dama) kesgitlemek üçin “Dama“ sözini açyk ulanýardy. Ol “Reina” sözini seýrek ulanýardy, sebäbi oýun köplenç “Hanym şahmaty” diýlip atlandyrylýardy (köplenç Kastyliýanyň I-nji Isabella patyşasy bilen baglanyşykly).
Esasy ispan şahmat edebiýatynda “Reina” ulanylyşyna geçiş oýun ilkinji “reform” döwründen çykyp, 16-njy asyrda has ýygy-ýygydan ýüze çykdy.
Ruy López de Segura (1561): Öziniň binýatyndaky eseri “Libro de la Invención Liberal y Arte del Juego del Axedrez”de Ruy López iki termini hem ulanýar, ýöne “Dama“ strategiki beýanlarda tehniki taýdan üstünligini saklady.
“R” konflikti: Tehniki şahmat edebiýatynda “Reina” sözüniň “Dama”ny doly çalyşmadygynyň esasy sebäbi şahmat ýazgysy bolup durýar. Ispani ýazgysynda “Rey” (Patyşa) “R“ harpy bilen bellenýär. Garaşmazlyk döremeli däldigi üçin Patyşabana “Dama“ üçin “D” harpy bellenýär.
