Shatranj.art-a hoş geldiňiz! Biz taryhy stol oýunlaryny goramak we görkezmek bilen meşgullanýarys, esasanam asyrlaryň mirasyny we sungat ussatlygyny özünde jemleýän şahmat toplumlaryna aýratyn üns berýäris. Sergilerimiz bu oýunlaryň dürli medeniýetlerde jemgyýetçilik we medeni täsirine syn berýär. Olar ýokary derejeli ýerlerde ýa-da synplarda sanly tejribe hökmünde görkezilsin, ýygnaklarymyz höwesjeňleri we okuwçylary bilimlendirmek we ylhamlandyrmak maksadyny göterýär. Sergimiz shatranj.ai proýektiniň çäginde Ýewropa Bileleşiginiň Ýaşlar grant programmasy tarapyndan maliýe taýdan goldanyldy.
Görkezimiz açyk elýeterli we ýükläp almak üçin mugt bolsa-da, biz size çap etmek üçin saýlanan sergi suratlarynyň sanly toplumyny we fiziki şahmat böleklerini iberip bileris, şonda siz ony mekdebiňizde sergileyip bilersiňiz.
Siziň sungat mekanyňyzda ýa-da muzeýiňizde sergimiziň has giň görnüşini gurnamak we satranjyň hem-de beýleki taryhy stol oýunlarynyň taryhy barada iş sapagy geçirmek üçin bize ýüz tutmagyňyzy haýyş edýäris.
Taryhy şahmat toplumlarynyň we stol oýunlarynyň dürli ýygyndysyny öwrenmek üçin onlaýn galereýamyza göz aýlaň. Her bir eser asyrlar boýy bu oýunlary şekillendirýän hunarmençilik we medeni hekaýalary nygtaýar. 12-nji asyryň çylşyrymly yslam oýma işlerinden başlap, 19-njy asyryň Ýewropa kafe medeniýetiniň berk agaç figurkalaryna çenli, her bir toplum özboluşly bir hekaýany gürrüň berýär.
Seviliň krokodili we 12-nji asyr Dama (Alferza) figury
Seviliýa katedralyndaky “Lagarto” (Krokodil) Alfonso X-iň 1283-nji ýyldaky kitabyndaky "Krokodil" parçasy üçin ylham çeşmesi boldy; onuň çäksiz diagonal hereketi bu parçanyň häzirki zaman hereketiniň binýadyny düzdi. Onuň ýanynda XII asyr aýal keşbi aýaly nygtaýar we bu wiziýerden geçişiň iň irki mysallarynyň birini görkezýär (alferza) häzirki zaman Dama (Patyşa). Bu döwürde bu parçanyň diňe diagonal ugrda bir kwadrat hereket etmegi çäklendirilipdi.
Yslam ýurtlaryndan 12-nji asyr şahmat toplumy
Orta asyr Yslam dünýäsinden gelýän bu 12-nji asyr satranç toplumy däp bolan Yslam sungatynyň kämil hunarmençiligini we estetikasyny mysal edýär. Çylşyrymly geometrik bezegler we jikme-jik oýma işler bilen häsiýetlendirilýän bu abstrakt bölekler häzirki zaman şahmatynyň göni neslini görkezýär. Bu toplum taryhy köprü bolup, şol döwriň aýratyn düzgünlerini we strategiki logikasyny aks etdirýär, şeýle hem oýunyň figuratyw däl dizaýn arkaly ösüşini nygtaýar. Şol döwürde Ispaniýada hem meňzeş toplumlar ulanylýardy.
1962-nji Varna Olimpiadasynyň şahmaty: Stambul Şahmat Assosiasiýasynyň standart toplumy
Bu parçalar Bolgariýadan gelip, 1962-nji ýylda Varna şahmat olimpiadasynda ulanyldy; şol wagt olar asyl görnüşde haçly başlyk bilen bezelipdi. Soňra Bolgar göçmenleri bu dizaýny haçsyz görnüşde Stambula getirdiler. 1965-nji ýyldan başlap olar Stambul Şahmat Assosiasiýasynyň iň meşhur toplumlaryna öwrüldi. Soňra Türkiýede “Gambit” markasy astynda meňzeş modeller öndürilip, netijede olar ýurtda iň giňden ýaýran şahmat toplumlaryna öwrüldi.
Latwiýa şahmat toplumy
“The Queen's Gambit” atly meşhur şounyň seriýasynyň jeminde görkezilen bu Latwiýa gelip çykan şahmat toplumy bir wagtlar sosialistik ýurtlarda iň giňden ulanylýan dizaýnlaryň biri bolupdy. Dengagramly we umumy estetika stili bilen tanalýan bu toplum, "Riga sehrbazy" diýlip atlandyrylýan rowaýatly Latwiýaly dünýä çempiony Mihail Tal tarapyndan hem iň halanýan toplumy bolupdy.”
Awstriýa kafe öý toplumy
Sosialistik ýurtlardan syýahat satrancy toplanmalary
Türkiýede köplenç satylýan bu göçürilip bolýan şahmat toplumlary bir wagtlar Sowet Soýuzy, Balkanlar (Bulgaristan) we Jugoslawiýa boýunça iň meşhur dizaýnlaryň hatarynda bolupdy.
Semerkand Afrasiyab şahmat toplumy
Samarkanddaky Afrasyab sebitinden tapylan bu 7–8-nji asyr fil sümükinden ýasalan figuralar dünýäde saklanan iň gadymy şahmat toplumy bolup durýar. Bu jikme-jik parçalar oýnuň Merkezi Aziýa köklerini figuratiw usulda görkezýär: toplumda birnäçe at tarapyndan çekilýän araba üstünde suratlandyrylan Şah (Patyşa), gaýçyly atçy görnüşindäki Wazir we filliň üstündäki Alfil (Pişik) bar. Toplumdaky araba we atly söweşiji figuralary şahmatyň has abstrakt dizaýnlara geçmezinden öňki saray we harby hierarhiyasyny görkezýär.
Lewisiň şahmat toplumy
Lewis satrancy bölekleri belki-de dünýäniň iň meşhur satrancy bölekleridir. Olaryň hakynda käbir gysgaça maglumatlar:
Material: Olaryň köpüsi mors dişinden oýulyp ýasalýar, käbiri balina dişlerinden ýasalýar.
“Berserker”: toplumdaky iň meşhur eserleriň biri, trans ýaly gaharlylykda kalkanjygyny dişleýän “Berserker” (nors söweşijisi) görnüşindäki bir rokdyr.
Tapylma: Olar 1831-nji ýylda Şotlandiýanyň Daşarky Hebraidesiň Lewýs adasynda tapyldy.
Pop medeniýet: Eger olar size tanyş görünýän bolsa, bu filmde ulanylan sahnanyň sebäpli bolup biler. Harry Potter we Sehrbaz Daşy Ol göni Lewis şahmat figurkalaryna görä nusgalandy!
Mexaniki Turk
18-nji asyryň ahyrynda Wolfgang fon Kempelen tarapyndan döredilen, Mexaniki Turk Ol dünýä belli, şahmat oýnaýan awtomatdy. Özbaşdak pikirlenip bilýän maşyn hökmünde görkezilen bolsa-da, bu ussatlyk bilen döredilen bir aldanma eken: çylşyrymly şkafyň içinde gizlin saklanan bir adam, Turk-iň hereketlerini gizlin dolandyrýardy we ol Ýewropa hem-de Amerikadaky garşydaşlary ýeňýärdi.
Döredilen wagt: eramızdan öň 355 – eramızdan öň 326
Sebit: Makedoniýa
Bucephalus Böyük Aleksandryň meşhur uruş aty bolup, onuň ýeňişleriňde möhüm rol oýnady. Bucephalus güýç, gaýrat we Aleksandr bilen arasyndaky çuň baglanyşygy nygtaýar. Bu şekil Böyük Aleksandr we Bucephalusyň taryhy we medeni ähmiýetini nygtaýar.
Eseriň ady: Dilaram Mate wezipesini
Bellik: Dilaram Mate şahmatda ulanylýan owadan we strategik mat taktikasydyr. Bu taktika garşydaşyň patyşasyny iki fil bilen (käbir çeşmelerde öň “alfiller” diýlip atlandyrylýan) tussag etmegi öz içine alýar. Adyny Dilaram atly gahrymandan alýar; onuň hekaýasy taktika ýaly gadymy we mistikdir. Bu manewr oýunyň çuň strategik gurluşyny we owadanlygyny görkezýär, oýunçylara aň-zehinlerini we döredijiliklerini ulanmak mümkinçiligini berýär.
Şahi şahmat toplumy dürli dillerde ulanylýan şahmat terminologiýasynyň motiwlerini her bir şahmat böleginiň dizaýnyna ornaşdyrýar. Bölekleriň dizaýnlary hem şahmat we taryhy şahmat toplumlary bilen baglanyşykly taryhy şahsyýetlerden we medeni artefaktlardan ylham alýar.
13-nji asyrda Kastyliýanyň patyşasy Alfonso X tarapyndan tabşyrylan, Oýunlar Kitaby Bu eser şol döwriň meşhur oýunlaryna bagyşlanan. Kitapda şahmat, zar we tahta oýunlarynyň düzgünleri we strategiýalary berilýär. Eser Orta asyr Ýewropasynyň jemgyýetçilik we medeni durmuşynda oýunlaryň ähmiýetini nygtaýar.
“Bugdaý we Şahmat Tahtasy Meselesi” şahmat tahtasynyň her bir kwadratyna öňki kwadratdakydan iki esse köp bugdaý goýmak ideýasyna esaslanýar. Bu mesele geometrik ilerleme we eksponensial ösüş düşünjelerini anyk görkezýär. 64-nji kwadrata ýetilende, başlangyç bir bugdaý däne 18 446 744 073 709 551 615 däne bugdaýa barabar bolýar.
As-Suliýiň Almazy diýlip atlandyrylýan tapmaca, 1000 ýyl çözülmän galan, dünýäniň ilkinji şahmat strategiýa kitabyna girizildi., Kitab-aş Şatranc.
Bu Philidor, Paul Morphy we Napoleon ýaly ussalar tarapyndan oýnalýan şahmat toplumy. Awstriýa kafesi toplumy ýaly, ol Ýewropadaky ilkinji kafesi şahmat toplumlarynyň biridir we iň güýçli oýunçylaryň tarapyndan ulanylýardy.
1950-nji ýylda Dubrovnikde geçirilen 9-njy şahmat olimpiadasy üçin ýörite dizaýn edilen bu toplum, owadan we özüne çekiji dizaýny bilen tanalýar. Ol amerikan dünýä çempiony Bobbi Fišeriň iň halan şahmat toplumy boldy. Her bir bölegiň jikme-jiklikleri we hunarmençilik işi şol döwriň el hünärçilik däplerini beýan edýär. Bu toplum şahmatyň halkara ähmiýetini we medeni aragatnaşyklaryny görkezýär.
1910-njy ýylyň Lasker-Schlecter Bütindünýä çempionaty şahmat toplumy
Georg Marco, Wiener Schachclub-yň guramaçysy, abraýly agaç işleri we tornada işleri kärhanasyndan owadan şahmat fiгурlary bilen ýörite şahmat stoly sargyt etdi. Bu toplum dünýä çempionaty duşuşyklarynda ulanyldy.
Ol ilkinji gezek 1904-nji ýylda ABŞ-da geçirilen Cambridge Springs çempionatynda ulanyldy. Turnirde gatnaşan köp sanly Ýewropa ýahudi şahmatçylarynyň täsiri bilen Staunton model toplumynyň üstündäki haç nokatly kaska bilen çalşyldy. Bu toplum şahmatyň halkara ähmiýetini we medeni aragatnaşyklaryny görkezýär.
1950-nji ýyllardan başlap, şahmat bilim ulgamyna goşulan sport hökmünde ähmiýet gazandy we ýaşlar arasynda meşhur boldy. Bu toplum Leningradda dizaýn edilip, 1961-nji ýylda Bakuda geçirilen Sovet Soýuzy çempionatynda ulanyldy.
Ýokary hilli hunarmandçylygy we täsirli dizaýny bir ýere jemläp, ‘Vintage Subozan Subotica agaç şahmat toplumy’ Mohaç we Wengriýa serhedine golaý Subotica (Serbiýa) şäherinde öndürildi. Parçalar agaçyň tebigy gurluşyny gorap, el bilen oýma usullary arkaly şekillendirildi. Bu toplum şahmat oýunynyň hem amaly, hem-de estetik taraplaryny birleşdirýär.
Goşmaça başlyk: Bu Jugoslawiýa gelip çykan toplumdyr; türk çempiony Tamer Karatekin bu toplumdan ata-babasydan, Balkanlardaky ilkinji Jugoslawiýa-türk we Albanýa-türk sözlügiň awtorlarynyň biri bolan Mücahit Korçadan şahmat öwrenipdir.
Cankurtaran, Caferiye Medresesi köçesi No:36, 34122 Fatih / Stambul – Türkiýe
Eger sergimizi islendik ýerleşýän ýeriňizde ýa-da mekdebiňizde görkezmek isleseňiz, bize ýüz tutuň. Beýleki soraglar üçin bize … arkaly ýüz tutup bilersiňiz. www.shatranj.international
