Afrasyýab şahmat fiгурlary
7–8-nji asyrlara degişli, Samarkanddaky Afrasyýab ýerinden tapylan fil sümükinden ýasalan bu bölekler häzirlikçe bilinýän iň gadymy şahmat toplumy hasaplanýar. Bu jikme-jik figuralar oýunyň Merkezi Aziýa köklerine şekilli seretme berýär: rok birnäçe atly araba hökmünde, at figurasy gaýçyly atçy hökmünde, filli minen Alfil we birnäçe piyada bölekleri bilen görkezilýär. Bu toplum abstrakt dizaýnlara geçilmezden ozal Ipek ýolunyň döwrüniň harby hierarhiyasyny görkezýär.
Demirgazyk deňziň gürrüňçylary:
Şotlandyň Lewýs adasynda tapylan we mors dişinden ýasalan Lewis satrancygynyň bu XII asyr figurkalary satrancyň abstrakt şekillerden janly hekaýaçylyga geçmeginiň ajaýyp mysaly bolup durýar. Nors hunarmandçylygynyň eserleri bolan bu figuralar aladaly patyşalary, pikirlenýän patyşahanalary we gaýçyny dişleýän berserkerleri bilen Orta asyr Ýewropasynyň sosial tertibini we psihologiýasyny beýan edýär. Gündogaryň geometrik figurasy Demirgazyk ýurtlara ýetende, olar bu dramatik, adamlaşdyrylan gahrymanlara öwrüldi we häzirki zaman şahmatynyň wizual binýadyny döretdi.
