1283-nji ýylda Kastyliýanyň patyşasy Alfonso X tarapyndan tabşyrylan Libro de los Juegos (Oýunlar kitaby) orta asyr Ýewropasynda oýunlar baradaky iň möhüm risalady hasaplanýar. Bu elýazma abstrakt fiýgur dizaýnlarynyň jikme-jik suratlandyrylyşy arkaly şahmatyň düzgünlerini we estetikasini dokumentirlemek bilen möhüm taryhy çeşme bolup durýar. Alfonsoň işi şahmaty umumy intellektual synag hökmünde görkezmek arkaly tahtany logikanyň umumy meýdany we oýnuň halkara taryhynda möhüm köpri hökmünde nygtaýar.
Traktatda 100-den gowrak şahmat meselesi we soňky oýun ýagdaýlary bar, olar oýunçylaryň çylşyrymly taktiki hereketleri seljerýändigini görkezmek üçin üns bilen suratlandyrylan. Adaty şahmatdan başga-da, kitapda astronomik şahmat we goşmaça fiгурlar bilen 12×12 torunda oýnalýan Uly şahmat ýaly seýrek wariantlar beýan edilýär. Şeýle hem onda häzirki zamaň bakgamonunyň orta asyrlardaky öňki görnüşleri bolan zarlar we tablolar baradaky bölümler hem bar, bu bolsa ony 13-nji asyryň strategiýasy we jemgyýetçilik medeniýeti boýunça giň gerimli ensiklopedýa edýär.
Dilaram ýoldaşy: Gurbanlyk we halas ediş sagasy
Rivayata görä, bir asylzada we tutanýerli şahmat oýunçysy ýokary pully oýunda hemmesini ýitirip, umytsyzlykdan soňky soňky oýun üçin iň halan aýaly Dilaramy pul goýdy. Oýun iň gyzgyn pursata gelende, asylzada umytsyz görünýän pozisiýa düşdi. Emma oýny synlap oturan Dilaram başga hiç kim görmedik bir akylly kombinasiýany görüp, erine pıskiledi: “Iki rookyňy gurban et, ýöne meni gurban etme!” Onuň bu akylly pikirinden ruhlanan jenap iki rooky yzygiderli gurban edip, at we peýik (taryhy Alfil) bilen täsin mat berdi.
Strateji akyl-parasy
Dilaram Mate şahmat taryhynda “iki burçly gurbanlyk” mysallarynyň iň gadymy we estetiki taýdan iň owadan nusgalarynyň biridir. Bu mansuba (problema) agyr materialyň (burçlaryň) gurban edilmegi kiçi fiгурlaryň (at we fil) kämil utgaşmagy arkaly doly ýeňişe alyp barýandygyny görkezýär. Dilaram ady pers dilinde “ýürek rahatlygy” diýmegi aňladýar we asyrlar boýy bu mat şahmatyň diňe hasaplama oýunydan däl-de, sungat, duýgy we çuňňur içki duýgy oýny bolup durýandygyny subut etdi.
