Taryhy çuňluk: Şahzadanyň syýahaty — şahmat tahtasyndaky her bir kwadraty takyk bir gezek ziyarat edýän matematiki tertipdir. Ol hem strategiki synag, hem-de dynç alyş matematikasynyň klassiki meselesidir.
Menzili:
Bu mesele häzirki zaman açylyşyndan gaty uzak. Mälim bolan iň gadymy çözgütler 9-njy asyra degişlidir we Bagdadyň al-Adli hem-de as-Suli ýaly ussatlary tarapyndan hödürlenendir. Mundan başga-da, 9-njy asyryň hind edebiýatynda Kaşmiri şahyry Rudrata "Kavyalankara" atly eserinde bu matematiki estetika görkezdi; ol eserinde şövalýeniň syýahat tertibine laýyk gelýän bir goşgy döretdi.
Günbatar edebiýaty:
13-nji asyrda Kastiliýanyň patyşasy Alfonso X meşhur Libro de los Juegos (Oýunlar Kitaby) eserinde şövalýeniň hereketine esaslanan çylşyrymly manewrleri görkezdi. Emma meseläniň häzirki zaman matematiki binýady 1759-njy ýylda Leonhard Euler tarapyndan döşüldi; onuň analizi häzir graf teorisiniň binýat daşlarynyň biri hökmünde ykrar edilýär.
Aýratynlyklary:
Ýapyk (gaýtadan girýän) gezelenç: Eger at başlangyç kadrdan takyk bir at ädimi uzaklykdaky kadrda dursa, ol derrew gezisini gaýtadan başlap biler.
Açyk gezelenç:
Eger şövalýe her bir karöýe barýan bolsa-da, ahyrynda başlan nokada bir hereket bilen ýetip bilmeýän karöýde gutarýan bolsa.
1848-nji ýylda Maks Bezzel tarapyndan öňe sürülen we Karl Fridrix Gaýus ýaly dahileriň ünsüni özüne çeken bu mesele, 1970-nji ýyllarda häzirki zaman kompýuter ylymlarynyň atalarynyň biri Edsger W. Dijkstra tarapyndan “programmirleme manifesti”ne öwürildi.
Özüniň esasy eserinde, Strukturalaşdyrylan programmirleme boýunça bellikler (1972) Dijkstra sekiz patyşa meselesini ulanyp, algoritmiň “ädimme-ädim kämilleşdiriş” diýip atlandyrýan prosesi arkaly nädip sistematik taýdan düzülişini görkezdi.”
Yzlaşdyrmagyň güýji:
Dijkstra-nyň pikiriçe, bu çemeleşme “synag-we-ýalňyş” prosesini kem-kemden kemsiz logiki tertibe öwürmekde ilkinji uly ädim bolup durýar, bir co
Rivayat we gelip çykyşy:
Rivayata görä, şahmatyň ixtiraçysy Sissa bin Dahir oýny Hindistanyň patyşasyna hödürläpdir. Patyşa ondan haýsy sylagy isleýändigini sorapdyr. Sissa ýönekeýçe bir haýyş etdi: “Şahmat tahtasynyň ilkinji gözüne bir bugdaý däne, ikinji gözüne iki, üçünji gözüne dört, soňraky her gözüne öňküsiniň iki esse köp berilmegi isleýärin.” Patyşa ilki bu haýyşy “bir el ýeterlik bugdaý” diýip pikir edip ret etdi; emma hasaplama başlanda, hem hazyna, hem-de dünýäniň ähli bugdaý gorlarynyň bu talaby kanagatlandyrmaga ýeterlik däldigi belli boldy.
Taryhy ýazgy: Ibn Hallikan (1256)
Bu meşhur hekaýanyň ilkinji belli ýazma ýadygärligi 1256-njy ýylda meşhur biyograf we taryhçy Ibn Hällikan tarapyndan dokumentirlenen. Ibn Hällikan bu wakany eserine diňe bir hekaýa hökmünde däl, eýsem matematikaň hyýalyň çäklerini nähili giňeldýändiginiň subutnamasy hökmünde goşdy.
Matematiki hakykat:
Bu şahmat tahtasyndaky 64 kwadrat üçin berlen haýyş geometrik ösüşiň (eksponent ösüşiň) iň arassa mysaly bolup durýar. Her kwadratdaky mukdar formulany ulanyp hasaplanýar. 2n-1 . Bugdaýyň jemi mukdaryny berýän deňlemä şul görnüşde:
63
∑
i=0
2i = 264 − bir
Bu hasaplama netijesinde alnan uly san şudur:
18,446,744,073,709,551,615
Näme üçin bu şonça möhümdir?
Stratejik sapak: Bu mesele liderlere we strategiýaçylara kiçi üýtgeşmeleriň (“iki esse köpeltmek”) wagtyň geçmegi bilen dolandyryp bolmajak güýçlere öwrülip biljekdigini öwredýän gadymy akyl dersidir.
