ŞAHÎ Abul-Abbas: Filiniň üç kontinentiň üsti boýunça syýahaty
Bu şekil adyny 9-njy asyrda Abbasiler halifasy Harun al-Rashid tarapyndan Mukaddes Rim imperatory Şarlman'a sowgat edilen rowaýatdaky ak fill Abul-Abbas'dan alýar. Bu taryhy syýahat şahmatyň Hindistandan we Orta Gündogardan Ýewropaya göçüni nygtaýar we taryhda ilkinji uly medeni alyş-çalyşlaryň birini alamatlandyrýar. Häzirki şahmatda çäksiz diagonal hereket ediji hökmünde tanalýan bölegiň ösüşini özünde jemleýän bu dizaýn, gadymy gündogar ikonografiyasyny Günbatar strategiýa mirasy bilen sazlaşykly birleşdirýär. Ilki iki kwadraty diagonal sekmek bilen çäklendirilen “Fil” bolsa, bu ýerde taryhy köklerini hormatlamak bilen birlikde, taxtadaky häzirki rolyny hem özünde jemleýär.
Şahmat taryhy boýy bu fiýgur fill, timsah, toshbaqa, deve, baýdak göteriji, habarçy, ofiser, niz, ýygyrdyjy, ovçy, ok atýan, gülkünç, diagonal hereket ediji we episkop atlary bilen atlandyryldy. Häzirki şahmatda onuň dizaýny adatça episkopyň mitrasynyň görnüşinde bolýar.
Karlemanyň Fillisi: Beýik orta asyr mirasy
11-nji asyra degişli we Günorta Italiýa ýa-da Ispaniýadan gelip çykylandygy çaklanylýan bu meşhur ýygyndy fil sümükçilik ussatlygynyň iň ýokary derejesini görkezýär. Meşhur “Karlemany Şahmat Figurkalarynyň” bir bölegi bolan bu filli figura, döwriň aristokrat geýinşlerini we simwolik elementlerini görkezýän çylşyrymly oýma bezegleri bilen tapawutlanýar. Şahmatyň Yslam dünýäsinden Ýewropa saraylaryna geçmeginiň estetiki üýtgemelerini dokumentirlemek bilen, bu eser oýunyň diňe strategiýa guraly däl, eýsem diplomatik we medeni güýjiň güýçli nyşany bolandygyny subut edýär.
1950 Dubrovnik we Staunton piskoplary: Forma we simwolizm
Bu şekil iki dürli dizaýn filosofiýasynyň piskopos böleklerinde nähili aks edýändigini görkezýär (çepden birinji we üçünji bölekler Dubrovnik toplumyna degişlidir). 1950-nji ýylyň Dubrovnik piskopy dini nyşanlardan azat, owadan silueti we inçe jikme-jiklikleri bilen häsiýetlendirilýän has seküler we häzirki zaman estetika hödürleýär. Munuň tersine, Staunton piskopy däp bolan hristian formalaryny yzarlaýar; ol aýdyň miter kesimi bilen, has berk we durnukly gurluşyň içinde ýerleşýän dini nyşan hödürleýär. Dubrovnikyň dinamik, öz içine alýan dizaýny bilen Stauntonyň däp bolan çäkleriniň arasyndaky tapawut, şahmat bölekleriniň medeni şahsyýetiň nyşany hökmünde nähili hyzmat edýändigini görkezýär.
Dominik Garly Piskopos: Häzirki zaman strategiki forma
Suratkeş Dominic Snow-nyň döredijilikli garaýşyny aks etdirýän bu eser däp bolan şahmat figurlaryna häzirki zaman, heýkeltaraşlyk janlylygyny berýär. Onuň akymly formasy we ajaýyp reňk geçişleri filin däp bolan çäklerinden geçip, oýunyň klassiki elementlerini suratkeşlik beýanaty arkaly täzeden kesgitleýär. Bu figura şahmatyň diňe aň bäsleşigi däldigini, eýsem çuňňur wizual we intellektual gatlaklara eýe estetiki tejribe bolup durýandygyny subut edýär.
Timurid döwri şahmat fili
Bu el bilen oýulyp işlenen daş eser şekilli realizmden yslam abstraksiýasyna taryhy geçişi görkezýär. Aýratyn “iki gujakly” görnüş filliň dişleriniň simwolik görkezijisi bolup, bu dizaýn Orta Gündogar we Ortaýer deňzi sebitlerinde ýaýrapdyr. Iňlisler soňra “Bishop” adyny kabul etse-de, ispanlar asyl arap kökini Alfil (Fill) diýip sakladylar, fransuzlar bolsa bu ady fonetik taýdan Le Fou diýip öwürdiler. Bu eser filliň asyl häsiýetiniň dowamly mirasyna we oýunyň umumy ruhyna şaýatlyk edýär.
Nişapurdan 9-njy asyrdan filli dişinden ýasalan eser
Şeýle görnüşli fillar Ispaniýada ulanylýardy we 13-nji asyrda Ispaniýada ýazylan Libro del Acedrez eserinde şahmat nyşanlary hökmünde görkezilýär.
