Ideologiýalardan Daşarda: 1950-nji ýylyň Dubrovnik toplumy
1950-nji ýylda Jugsloweniýada geçirilen 9-njy şahmat olimpiadasy üçin ýörite döredilen bu toplum şahmat taryhyndaky iň radikal dizaýn inqilaplarynyň biriniň nusgasy bolup durýar. Montenegroly suratkeş we heýkeltaraş Petar Poçek tarapyndan döredilen bu toplum Ikinji jahan urşundan soň oýnuň birleşdiriji güýji arkaly dünýäni täzeden birleşdirmegi maksat edinýärdi. Bu maksady nazarda tutup, ähli dini nyşanlar maksatlaýyn aýryldy: Patyşanyň başyndaky däp bolan haç ýönekeý bir sfera bilen çalşyldy we ruhanyň mitrasyny aňladýan filin ýarysy ýok edildi.
Bu “seküler” we hemmeleri öz içine alýan dizaýn şahmaty belli bir ynançlaryň nyşanyndan umumy sungat eserine öwürdi. Meşhur Bobby Fischer tarapyndan “men oýnan iň gowy toplum” diýip söýülip, ol 1992-nji ýyldaky taryhy Spassky bilen gaýtadan duşuşygynda şol toplumy ulanmagy berk talap etdi; bu dizaýn parahat we döwrebap geljek üçin hunarmençiligiň çuňňur estetik wadasy bolup durýar.
Serhetlerden Daşda Galyan Şowhun: Subotica şaýmat mirasy
Subotica serhet şäherinde janlandyrylan we rowaýatly Subozan atölylerinde öndürilen bu toplum, şahmat dünýäsinde Jugoslawiýanyň altyn döwrüniň güýçli nyşanydyr. Bu fiýgürler şahmatyň her öýde, mekdepde we jemgyýetçilik baglarynda hakyky halk medeniýeti hökmünde kök uran döwri aňladýar. Balkan hunarmandçylygynyň ýönekeý, çydamly we mertebeli estetikasyny göterip, olar şahmatyň elit oýun hökmünde başlanan syýahatyny jemgyýetiň ähli gatlaklaryny birleşdirýän umumy sosial diline öwrülmeginiň hekaýasyny aýdýarlar. Subotica toplumy bolsa sungat bilen strategiýanyň duşuşýan döwürsyz medeni köprü bolup galýar.
