Köçeleriň geometriýasy: Yenikapynyň gadymy mirasy
Kökleri müňýyllyklara barýan Dokuz Erkekleriň Morrisi Aralyk deňzi, Demirgazyk Afrika we Orta Gündogar sebitleriniň birleşen medeni bazasyndan süzülen iň gadymy strategiýa oýunlarynyň biridir. Stambuldaky Yenikapı galyndylarynda tapylan bu Bizans döwrüne degişli mermer bölegi oýnuň gadymy portlardaky janly jemgyýetçilik durmuşynyň aýrylmaz bölegi bolandygyny subut edýär. Dini ikonografiýadan doly azat, düýbünden seküler, abstrakt we geometrik görnüşi ony asyrlarboýy dürli ynançly adamlaryň umumy düzgünler esasynda duşuşýan umumy platforma öwürdi. Bu “jemgyýetçilik goly”, port işçisi ýa-da deňizçi tarapyndan daşa oýulyp ýazylan, aň we strategiýanyň diňe kitaplarda däl-de, gündelik durmuşyň göwresinde hem ýaşaýandygynyň aýdyň subutnamasydyr.
Akyl oýunyň birinji nazaryýeti: Al-Adli Ar-Ruminiň mirasy
9-njy asyrda Al-Adli Ar-Rumi atly şahmat ussady tarapyndan ýazylan Kitab al-Shatranj oýunyň strategik çuňlugyny sistemalaşdyran taryhdaky ilkinji möhüm eser bolup durýar. “Ar-Rumi” epitetmesi Akdeniz, Demirgazyk Afrika we Orta Gündogar sebitlerinde şahmatyň köp gatly syýahatyny nygtaýar we onuň Bizans dünýäsi bilen taryhy baglanyşyklaryny görkezýär. Bu möhüm eserde Al-Adli diňe başlangyç düzümleri (tabiyas) we soňky oýun meselelerini (mansubas) tertiplemek bilen çäklenmän, eýsem bu giň sebitiň jemgyýetçilik aňynyň esasynda häzirki zaman şahmat nazaryýetiniň binýatlaryny hem goýdy. Dini ikonografiýadan azat, seküler we abstrakt şahmat fiгурlary bilen oýnalýan bu gadymy oýun Al-Adliniň ýazgylary arkaly matematiki çuňluk gazanyp, häzirki zaman strategiki medeniýetiniň öňdebaryjysyna öwrüldi.
