Medeniyetlerara gapy: Lusena tarapyndan kodlaşdyrylan inqilap
1497-nji ýylda neşir edilen bu eser şahmatyň häzirki döwre geçmegini alamatlandyrýan iň gadymy saklanan çap edilen resminamadır. Awtoryň kakasy, Juan Ramírez de Lucena, Katolik patyşalaryň gullugyndaky abraýly diplomat we “konverso” (ýahudi neslinden bolan adam) bolupdyr. Bu köp medeniýetli maşgalanyň gelip çykyşy Akdeniz, Demirgazyk Afrika we Orta Gündogar sebitlerinden Ýewropaya bilim akymyny üpjün edýän möhüm intellektual geçelge bolup hyzmat etdi.
Bu işde Lüsena oýlap tapyjy däl-de, ussat jemleýji we kodifikator hökmünde hereket edýär. Geňeşçi (patyşa aýaly) şahmat fiigurynyň çäklendirilen fiiguradan taxtadaky iň güýçli güýje öwrülmegi Lüsena-dan ozal, 1475-nji ýyldaky Scachs d'amor ýaly goşgularda söýgi allegoriýasy hökmünde ösüpdi. Ehtimal, Francesch Vicent-iň ýitip giden 1495-nji ýyldaky tekstlerinden nusga alyp we olary göçürip, Lucena bu “täze oýun” düzgünlerini, eýýäm köçelerde we poeziýada yz goýýan, çap maşynynyň güýjüni ulanyp umumylaşdyrdy. Bu kitap gadymy Shatranjyň haýal temposyndan häzirki zaman şahmatynyň dinamizmine geçişiň ilkinji konstitusiýasy hökmünde durýar.
Patyşalygyň paýlaşylan aňy: Ýewropanyň ilkinji oýun ensiklopediyasy
1283-nji ýyla degişli Libro de los Juegos (Oýunlar Kitaby) Ýewropada oýun medeniýetiniň ilkinji we iň giň gerimli ensiklopediasydyr. Kastiliýanyň patyşasy Alfonso X tarapyndan buýrulan bu elýazma şahmatyň Persiýadan başlap Ortaýer deňzi, Demirgazyk Afrika we Orta Gündogar sebitlerinden geçip, Ýewropa barýan müň ýyllyk syýahatynyň iň möhtəşem ýazgysydyr. Kitap şahmaty diňe bir oýun hökmünde däl-de, astrolojiýa we matematika bilen baglanyşykly älemiň simulýasiýasy hökmünde görkezýär. Onuň 150-den gowrak miniatýuralary dürli ynançly adamlaryň, aýallaryň we alymlaryň seküler we abstrakt şahmat fiгурlaryny ulanmak bilen bir stoluň töwereginde medeni gepleşik gurýandygyny ölümsizleşdirýär. Bu eser Orta asyrlardan galan iň şöhle saçýan subutnama bolup, aňyň ähli ynançlardan ýokary bolan köpri bolup durýandygyny görkezýär.
