Gorganit aristokratynyň akyl-paýhas mirasy
Al-Suli diňe bir döwrüniň iň öňdebaryjy şahmat ussady däldi; ol Abbasiler halypalarynyň “nadim”i (saray ýoldaşy), saray taryhçysy we iti aňly şahyry boldy. Milady 870 töwereginde Gorganda doglan onuň nesilleri Dehistan çölligindäki berkitilen Sul galasyna barýar; şol ýerde onuň babasy, türk şahzadasy Sul tekin, bir wagtlar hökmranlyk edipdi. Bu belent mirasy häzirki wagtda Türkmenistanyň Aşgabat şäherindäki Garaşsyzlyk ýadygärligindäki heýkel bilen ýatlanýar.
“Aliýa” derejesine eýe bolup, şahmatda gazanyp boljak iň ýokary atany alýan Al-Suli oýuny gurluşly ylmy arhitekturaya öwürdi. Özüniň esasy eseri Kitab al-Shatranj-de ol açyş düzümlerini (tabiyalar) we ahyrky oýun strategiýalaryny (mansubalar) sistematik tertipde dokumentirlemekde ilkinji boldy. Onuň döreden teoretiki çarçuwasy ussatlyk üçin kesgitli ölçeg we asyrlar boýy esasy salgylanma çeşmesi bolup galdy, häzirki şahmat düzgünleriniň döremegine çenli dowam etdi.
Suliň Almazy: strategiýanyň müň ýyllyk “çözülmejek” zirwesi
Gorganatly ussat Abu Bakr bin Yahya al-Suli tarapyndan 10-njy asyrda düzülen “Almaz” şahmat taryhyndaky iň rowaýatly we iň köp ara alnyp maslahatlaşylan tapmaca hasaplanýar. Her tarapda diňe bir patyşa we bir ferz (taryhy taýdan şahmaga) bolan bu düzülişiň daşky görnüşi ýönekeý bolmagyna garamazdan, ol doly müň ýyl boýy şahmat dünýäsiniň “çözülmejek” Everest hökmünde galyp geldi. Al-Suli tarapyndan döredilen bu ajaýyp eser taryhy şahmatyň çäklerini giňeldýän manewr sungatynyň iň ýokary derejesidir.
Süleymaniye elýazmasyndaky syr
Bu tapmacanyň iň möhüm ýazgyny Istanbuldaky Süleymaniye Kitaphanasynda saklanýan Kitab-üş-Şatranc nusgasynda tapyp bolýar. Bu nusganyň sahypalary doly saklanyp galan bolsa-da, käbir pozisiýalaryň we hereketleriň asyl çeşmeden nädogry ýa-da doly däl ýazylanlygy aýdyň görünýär. Emma, bu taryhy ýazuw ýalňyşlyklaryna garamazdan, tekstde berlen bölekleýin çözgüt 20-nji asyrda grossmeýster Yuri Averbakh tarapyndan alnyp barlan çuňňur analitik iş bilen doly gabat gelýär. Al-Suli ussatlygynyň özboluşlylygyny bu garşy çykýan iddiýasy bilen ölümsizleşdirdi:
“Ony men öwredenlerden başga hiç kim çözüp bilmez.”
Algoritmleriň ýeňşi: şatranc.ai
“Diamond”, bir müňýyllyk dowamly adam aňyny haýran galdyran eser, häzirki sanly döwriň güýji bilen doly ýagtylandyryldy. shatranj.ai taslamasynyň çäginde dinamik programmirleme usullaryny we häzirki zaman algoritmlerini “hash” (transpozisiýa tablisasy) aýratynlyklary bilen ulanyp, bu zehinli kompozisiýanyň ähli warianty matematiki taýdan çözüldi. Bu syýahat, Süleýmaniye elýazmalarynyň setirlerinden häzirki zaman kodyna çenli uzalyp, Al-Suliň döwürsyz strategiki zehininiň iň soňky subutnamasy bolup, öňler diňe usulyň saýlanan şägirtlerine mahsus bolan zatlaryň indi arassa logika dilinde düşünilip bilinýändigini görkezýär.
